درباره برنامه تاریخ شفاهی ایران

مقوله تاریخ شفاهی و ضبط روایت روی نوار ضبط صوت پیشینه ای دارد که بر می گردد به سال های نخستین بعد از جنگ جهانی دوم. نخستین بار پروفسور آلن نونیز در دانشگاه کلمبیا در نیویورک آغازگر این روش بوده است. او در اجرای نخستین طرح تاریخ شفاهی به ضبط و گردآوری خاطرات گروهی از شخصیت های سیاسی آمریکا با روش مصاحبه تاریخ شفاهی (Oral history interview) دست یازید. اصطلاح Oral History از آن مقطع به بعد رایج شد و در زبان فارسی زیر نام تاریخ شفاهی شهرت یافته است.

از اواسط دهه 1960، تحقیق با روش تاریخ شفاهی از عرصه مطالعه تاریخ سیاسی به عرصه های دیگر چون تاریخ اجتماعی، جامعه شناسی، قوم شناسی و شاخه هایی از علوم اجتماعی و انسانی کشیده و گسترش پیدا کرده است. دهه 1970، دوره تأسیس مراکز و نهادهای مطالعاتی تاریخ شفاهی در چندین دانشگاه در آمریکا، اروپا، کانادا بوده است. در همین دهه، «جامعه بین المللی تاریخ شفاهی» (International Oral History Association) تأسیس گردید. طی چهار دهه اخیر، تحقیق با روش تاریخ شفاهی ابعاد گسترده ای پیدا کرد و حاصل آن اجرای طرحهای پرشمار تاریخ شفاهی و ایجاد آرشیوهای پرشمار از منابع صوتی، ویدیویی و اخیراً آرشیو تاریخ شفاهی به صورت DVD است. در روند فعالیت های گسترده در این زمینه، نسل جدیدی از تاریخ دانان شفاهی ظهور کرده اند که موجب تحولات مهمی در این زمینه شده اند و این نسل همچنین خالق مدل های تئوریک (Theoretical Models)، روش های مصاحبه (Interview Methods)، مدل های سئوالات (Models questions ) و همچنین روش شناسی های تحقیق بوده است.

اولین طرح تاریخ شفاهی ایرانیان در آمریکا

پس از سقوط رژیم سلطنتی، یک طرح تاریخ شفاهی عمدتاً گفتگو با حکومتگران ایران در دوران پهلوی ها با ضبط حدود 800 ساعت مصاحبه تاریخ شفاهی با استفاده از ضبط صوت به مدت 6 سال از سال 1360 تا 1366 به مدیریت حبیب لاجوردی در آمریکا به اجرا درآمد. در آن طرح از هر راوی به طور متوسط شش ساعت و نیم مصاحبه روی نوار ضبط صوت ضبط شده است. در این طرح و گفتگو با آنان هدف هایی منظور بوده است و در اینجا آنرا عیناً از نوشته مدیر آن طرح نقل می کنیم:

هدف این طرح عبارت بود از جمع آوری و حفظ خاطرات شخصی افرادی که در وقایع و تصمیم های مهم سیاسی ایران از دهه 1920 تا پایان دهه 1970 نقش عمده بازی کرده بودند. ما عمدتاً هم خود را در تاریخ سیاسی ایران متمرکز کردیم، نه به این جهت که می خواستیم موضوع مورد بررسی را، با در نظر گرفتن محدودیت امکانات خود، تا ژرفا بکاویم. به بیان روشن تر، هدف طرح این بود که اطلاعات کافی مربوط به مقولات سه گانه زیر را فراهم آورد:

- بدست آوردن تصویر روشن تری از طرز کار واقعی نظامی سیاسی در ایران، آنگونه که عاملین همین نظام آن را به چشم دیده اند. فی المثل تصمیم های مربوط به مسائل داخلی یا خارجی چگونه اتخاذ و به آن عمل می شد.

- چه واقعیاتی در پس تصمیم ها و رویدادهای مهم سیاسی نهفته بود.

- حصول جزییات بیشتر درباره پیشینه، خصوصیات و اشتغال چهره های صاحب نفوذ سیاسی در دوره مورد بررسی. (حبیب لاجوردی، مقدمه بر خاطرات دکتر علی امینی، آمریکا، 1995، ص ص 3-2)

اولین طرح تاریخ شفاهی ایرانیان در اروپا

این طرح توسط حمید احمدی در اروپا به اجرا در آمد و راویان شرکت کننده با پیشینه فعالیت در جنبش چپ ایران از دهه 1310 تا دهه 1370 و از هر روای با روش مصاحبه تاریخ شفاهی به طور متوسط 10 ساعت فیلم ویدیویی تهیه شده است. راویان متعلق به سه نسل در قرن بیستم، سن متوسط نسل اول 87 سال، نسل دوم 70 سال و نسل سوم 49 سال بوده است.

برنامه اجرای این طرح شامل دو مرحله بود: مرحله نخست، مطالعه تاریخ چپ ایران و نیز گردآوری اسناد مکتوب 40 حزب، سازمان و گروه چپ ایران در قرن بیستم بالغ بر 5 هزار سند در 86 هزار صفحه به مدت 7 سال توسط حمید احمدی تا بتواند برای اجرای چنین طرحی توانایی لازم را برای گفتگو با راویان کسب کند. مرحله دوم، گفتگوی او با سه نسل از راویان به مدت دو سال (1377-1376) و تهیه 270 ساعت فیلم ویدیویی.

این طرح به دو حوزه متمرکز بوده است، حوزه تاریخ سیاسی و حوزه تاریخ اجتماعی ایران در قرن بیستم.

در بخش تحقیق در حوزه تاریخ سیاسی، تکیه بر خاطرات سیاسی راوی قرار داشت. بر این اساس، از یک سو توجه به تطبیق روایت های راویان مختلف در رابطه با مسائل و موضوعات مشترک و از سوی دیگر، به اعتبار این کار، پژوهشگران بتوانند از آن برای انطباق، اصلاح و یا تکمیل اسناد مکتوب این دوران از تاریخ سیاسی استفاده کنند. در عین حال تلاش شده تا مسایل ناشناخته و یا نانوشته این دوره از تاریخ که راوی احتمالاً از بازیگران آن بوده، بیرون کشیده شود.

در رابطه با تحقیق در حوزه تاریخ اجتماعی: مطالعه و متدولوژی در این عرصه، همانا ورود به درون سرنوشت شخصی راوی بود تا در پرتو آن مباحثی که می تواند برای مطالعه اجتماعی مفید باشد، بیرون کشیده شود. پی کاوی تأثیر پدیده های تاریخی و اجتماعی در درون دایره تجربه های زندگی راوی که از درون نهادهای سیاسی و اجتماعی گذشته است، اساس کار قرار گرفت تا بتوان وجه بیرونی جامعه شناختی مسئله را از تألمات درونی انسان شناختی بیرون کشید. تلاش این بوده تا با عبور از دالان های تو در تو و گاه نامکشوف به مایه هایی برای ترسیم تابلو محیط اجتماعی در رابطه با دوران زندگی راوی دست یافت. در عین حال، هدف مطالعه تواَمان دو حوزه تاریخ سیاسی و تاریخ اجتماعی این بوده که روایتی خوب تهیه شود تا بتوان آن را تا حد تاریخ- زندگینامه در اختیار پژوهشگران و علاقمندان قرار داد و همچنین آن را به صورت کتاب منتشر کرد.

برنامه تاریخ شفاهی ایران (Iranian Oral History Program)

از دهه 1360 به این سو، شاهد تأسیس مراکز و انجمن های مطالعات تاریخ شفاهی در برخی کشورهای آسیایی و آفریقایی مانند چین، هندوستان، ژاپن، آفریقای جنوبی و ترکیه بوده ایم که به صورت نهاد دولتی و یا نهاد غیردولتی و یا دانشگاهی فعال شده اند.

در طول سه دهه اخیر چند طرح تاریخ شفاهی مرتبط با بعضی جریانهای سیاسی و اجتماعی ایران مانند دو طرح نخستین یادشده و نیز 4-3 طرح تاریخ شفاهی دیگر که در داخل و خارج کشور انجام گرفته است، هیچیک از این طرح ها نتوانست نقشِ مفهومِ تاریخ شفاهی ایران را ایفاء کند. زیرا هر یک از این طرح ها طیف معینی از جریان های سیاسی و اجتماعی ایران در قرن بیستم را در بر می گرفته است.

هدف از برنامه تاریخ شفاهی ایران (Iranian Oral History Program) این است که بتواند روایت های طیف های گوناگون سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، هنری ایرانیان در قرن بیستم را به مثابه تاریخ شفاهی ایران، گردآوری نماید. این فعالیت با تأسیس «انجمن مطالعات تاریخ شفاهی ایران» در برلین از سال 1379 آغاز شد و در سال 1381 به عضویت جامعه بین المللی تاریخ شفاهی پذیرفته شده است.

در حال حاضر در آرشیو این انجمن، 650 ساعت فیلم خاطرات با روش مصاحبه تاریخ شفاهی از شخصیت های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و هنری و نیز جنبش زنان و دانشجویان ایران در قرن بیستم موجود است. پیش بینی می شود تا پایان دهه 1380 این رقم به 1000 ساعت فیلم خاطرات برسد. در سال 1385، این مجموعه فیلم های خاطرات به صورت دیجیتال درآمده و در 350 عدد DVD تنظیم گردیده است. از سال 1385، این مجموعه 350 عدد DVD در چندین دانشگاه و کتابخانه معتبر جهان مانند دانشگاه هاروارد، دانشگاه کلمبیا، دانشگاه کالیفرنیا (برکلی)، دانشگاه مارتین لوتر، آکادمی علوم اتریش و کتابخانه کنگره آمریکا در دسترس محققان و علاقه مندان به مطالعه تاریخ ایران در قرن بیستم قرار دارد.

در آخرین ارزیابی که از سوی دانشگاه کلمبیا در نیویورک در پاییز سال 2006 درباره برنامه تاریخ شفاهی ایران و مجموعه تهیه شده آن صورت گرفته آمده است: «تحقیقات تاریخی دکتر حمید احمدی در زمینه تاریخ شفاهی ایران و تهیه این مجموعه توسط او، مجموعه بی نظیر تاریخ شفاهی ایران است» (Unique Iranian Oral History Collection).

برای دیدن نمونه هایی از فیلم های گفتگو با خاطره گویان روی هر یک از تصویرهای صفحه نخست این سایت کلیک کنید.

سپاسگزار خواهیم بود، انتقادات، نظرات و پیشنهادات خود را به یکی از نشانی های زیر ارسال نمایید.

Research Association for Iranian Oral History (RAIOH)

P. O. Box 380230

14112 Berlin

Fax: + 49 (0) 30- 416 49 98

E-Mail: ahmadi.oralhistory@gmx.de

___________________________________________________________________________

کلیه حقوق محفوظ است. کپی رایت متعلق به حمید احمدی است. برلین، آوریل 2008.

تنظیم سایت: شهروز رشید، یورک لورکس و سوسن مشهدی